مجرم کیست!؟
مجرم کیست؟ تعریف حقوقی مجرم در ایران
مجرم کیست؟ در حقوق ایران، مجرم به شخصی گفته میشود که ارتکاب یک رفتار مجرمانه و مسئولیت کیفری او مطابق قانون در دادگاه صالح احراز شده باشد. بنابراین، صرف شکایت، اتهام یا بازداشت یک فرد به این معنا نیست که او از نظر قانونی مجرم شناخته شده است.
شناخت مفهوم مجرم در حقوق ایران و تفاوت آن با «متهم» اهمیت زیادی دارد؛ زیرا قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بر اصل برائت تأکید کرده است.
تعریف مجرم در حقوق ایران
در قوانین ایران، برای اینکه یک شخص از نظر کیفری مسئول شناخته شود، باید رفتار ارتکابی او دارای عنوان مجرمانه قانونی باشد و شرایط لازم برای مسئولیت کیفری نیز وجود داشته باشد.
مطابق ماده ۱۴۰ قانون مجازات اسلامی، مسئولیت کیفری در حدود، قصاص و تعزیرات زمانی محقق میشود که فرد هنگام ارتکاب جرم، عاقل، بالغ و مختار باشد.
بنابراین، مفهوم مجرم صرفاً به انجام یک رفتار محدود نمیشود و موضوعاتی مانند شرایط مسئولیت کیفری نیز باید بررسی شود.
اصل برائت چیست؟
یکی از مهمترین اصول مرتبط با مفهوم مجرم، اصل برائت است.
مطابق اصل ۳۷ قانون اساسی:
«اصل، برائت است و هیچکس از نظر قانون مجرم شناخته نمیشود، مگر این که جرم او در دادگاه صالح ثابت گردد.»
بنابراین، تا زمانی که جرم شخص در دادگاه صالح ثابت نشده باشد، نمیتوان او را از نظر قانونی مجرم دانست.
تفاوت متهم و مجرم چیست؟
متهم شخصی است که ارتکاب جرم به او نسبت داده شده یا علیه او پرونده کیفری تشکیل شده است.
اما مجرم عنوانی است که پس از احراز قانونی ارتکاب جرم و مسئولیت کیفری شخص مطرح میشود.
برای مثال، اگر شخصی به سرقت متهم شود، در مرحله رسیدگی همچنان باید از عنوان متهم به سرقت استفاده کرد. صرف شکایت شاکی یا طرح اتهام، بهتنهایی اثباتکننده جرم نیست.
آیا بازداشتشدن به معنای مجرم بودن است؟
خیر.
بازداشت یا تحت تعقیب قرار گرفتن یک شخص به معنای اثبات قطعی جرم نیست. رسیدگی کیفری باید مطابق قانون انجام شود و تشخیص مجرمیت در صلاحیت مرجع قضایی صالح است.
اصل ۳۶ قانون اساسی نیز مقرر میکند که حکم به مجازات و اجرای آن باید تنها از طریق دادگاه صالح و به موجب قانون انجام شود.
شرایط مسئولیت کیفری
قانون مجازات اسلامی برای تحقق مسئولیت کیفری شرایطی را در نظر گرفته است.
طبق ماده ۱۴۰ قانون مجازات اسلامی، در حدود، قصاص و تعزیرات، مسئولیت کیفری زمانی محقق میشود که فرد در زمان ارتکاب جرم عاقل، بالغ و مختار باشد. همچنین مواد ۱۴۴ و ۱۴۵ این قانون در مورد جرایم عمدی و غیرعمدی، به ترتیب بر احراز قصد و تقصیر تأکید دارند.
بنابراین، برای بررسی مجرمیت یک فرد باید علاوه بر اصل وقوع رفتار مجرمانه، شرایط قانونی مسئولیت کیفری نیز بررسی شود.
آیا هر فردی که مرتکب رفتار نادرست شود مجرم است؟
خیر.
هر رفتار نادرست یا غیراخلاقی الزاماً جرم نیست. برای اینکه رفتاری جرم محسوب شود، باید قانون آن رفتار را جرم شناخته باشد و برای آن ضمانت اجرای کیفری تعیین کرده باشد.
به همین دلیل، قانونی بودن جرم و مجازات یکی از اصول مهم حقوق کیفری است.
تفاوت مجرم، متهم و محکوم
برای درک بهتر موضوع، این سه اصطلاح را باید از یکدیگر جدا کرد:
متهم: شخصی که ارتکاب جرم به او نسبت داده شده و پرونده او در حال رسیدگی است.
محکوم: شخصی که درباره او حکم قضایی صادر شده است.
مجرم: در کاربرد حقوقی، شخصی که جرم او در مرجع قضایی صالح احراز شده و مسئولیت کیفری او ثابت شده است.
بنابراین، استفاده از واژه «مجرم» درباره شخصی که هنوز اتهام او در دادگاه صالح ثابت نشده، با اصل برائت سازگار نیست.
جمعبندی؛ مجرم کیست؟
در پاسخ به سؤال «مجرم کیست؟» باید گفت:
مجرم شخصی است که ارتکاب رفتار مجرمانه و مسئولیت کیفری او مطابق قانون در مرجع قضایی صالح احراز شده باشد. صرف شکایت، اتهام، احضار یا بازداشت، شخص را از نظر قانونی مجرم نمیکند.
در حقوق ایران، اصل ۳۷ قانون اساسی بر اصل برائت تأکید دارد و قانون مجازات اسلامی نیز شرایط مسئولیت کیفری را مشخص کرده است. بنابراین، تشخیص مجرمیت باید بر اساس قانون و پس از رسیدگی در مرجع صالح قضایی صورت گیرد.
سوالات متداول
مجرم کیست؟
مجرم شخصی است که ارتکاب جرم و مسئولیت کیفری او مطابق قانون در دادگاه صالح احراز شده باشد.
آیا متهم همان مجرم است؟
خیر. متهم فردی است که جرم به او نسبت داده شده، اما مجرمیت او هنوز مطابق قانون احراز نشده است.
آیا شکایت از یک فرد باعث مجرم شدن او میشود؟
خیر. شکایت صرفاً موجب آغاز یا پیگیری فرایند رسیدگی میشود و بهتنهایی اثباتکننده جرم نیست.
اصل برائت در حقوق ایران چیست؟
بر اساس اصل ۳۷ قانون اساسی، هیچکس از نظر قانون مجرم شناخته نمیشود مگر اینکه جرم او در دادگاه صالح ثابت شود.
شرایط مسئولیت کیفری چیست؟
مطابق ماده ۱۴۰ قانون مجازات اسلامی، در حدود، قصاص و تعزیرات، مسئولیت کیفری اصولاً زمانی محقق میشود که فرد هنگام ارتکاب جرم عاقل، بالغ و مختار باشد.